Wolkammen

Ineke Elsinga

Geschiedenis

Het wolkammen met een gewone kam of een speciaal wolkammetje is al zo oud als het spinnen van wol zelf. Het heeft tot doel de vezels parallel te leggen en van ongerechtigheden te ontdoen. Het gesponnen resultaat is een glad gesponnen ruwvezelgaren. Het kammen met als doel kamgaren te maken is waarschijnlijk in Vlaanderen ontwikkeld rond de 13e eeuw. Voor het maken van kamgaren is behalve de kamtechniek ook de selectie van de geschikte wolvezels essentieel. Al sinds de 15e eeuw gebruiken de Vlamingen Spaanse Wol om fijne kamgarens te maken.

Ook in Nederland gebruikte men oorspronkelijk bij voorkeur lange, lichtgekroesde wol van Engelse, Schotse en inheemse schapen. De lange vezels werden voor het kammen niet gekaard. De vacht werd eerst als geheel gewassen, gedroogd, geopend (=gevlaakt), geplozen en gesmout. Het smouten (met olie) gebeurde om de wol soepel te maken. De kammen werden voorverwarmd.

Het doel van kammen ter voorbereiding op het maken van kamgaren is dat de vezels parallel komen te liggen. In het Engeland van de 18e-19e eeuw genoot een wolkammer wel enig aanzien. Er werd scherp in de gaten gehouden wie tot het ambacht van kammers toetrad (alleen de oudste zoon van een kammer mocht toetreden tot het gilde der wolkammers). Het ambacht van kammer was erg zwaar, de werkomstandigheiden waren ook onplezierig: stank (zweet, wol), hitte. Dit ongemak werd goed gemaakt door veel bier te drinken. De kammers waren de best betaalde textielwerkers in de 18e-19e eeuw. In 1850 werd door Lister een mechanische kammachine ontwikkeld en was de teloorgang van het ambacht van wolkammer in tien jaar een feit.

Materialen

Kammen

Wolkammen van LouetWolkammen van Indigo HoundWolkammen van LanicombsDubbele wolkam van Majacraft

Er zijn kammen in soorten en maten. Minikammen (ook wel Viking combs genoemd) zijn geschikt om wol met maximale vezellengte van 10 cm te kammen en te mengen. Je kunt ze goed gebruiken om voorbereide vezels te mengen. Voor langere vezels en grotere hoeveelheden moet je zwaardere kammen gebruiken die aan tafel bevestigd kunnen worden

Lanicombs zijn heel goede kammen van roestvrijstaal. Zowel minikammen ($65 single row, $89 double row), als engelse kammen met verwisselbare kop ( $235 - $340 and 2 - 4 row hand held: $107 - $213.)

Indigo Hound Combs: Van minikammen tot 6-rijen pinnen ($50 - $180) . Degelijk gebouwd en betaalbaar (helaas alleen in Amerika te koop , bijvoorbeeld via Halcyon Yarn)

Louet : Minikammen enkele rij of dubbele rij (€ 46,=/€ 70,= , te koop in Nederland) geschikt voor het kammen van kleine hoeveelheden vezels (max. 10 cm), geschikt voor mengen merinokleurenlont. Werken goed, wel kwetsbaar door buigzaamheid van de tanden. De grote wolkammen van Louet (€120,=) zijn geschikt voor het zwaardere werk, maar ook bij deze is het bezwaar dat de pennen wat buigzaam zijn en de bevestiging aan tafel wat slap is.

Majacraft heeft alleen minikammen (ca. €100,= te koop in Nederland bij de Spinners). Ze worden geleverd met een tafelhouder. Ze zijn stevig gemaakt. De tanden zijn wat kort, maar voor niet te lange vezels werken ze goed.

Peter Teal beschrijft in zijn boekje gedetailleerd hoe je zelf kammen kunt maken, maar je hebt er wel een echte werkplaats voor nodig. Je kunt ze ook bij hem kopen: both four- and five-pitch combs. (These are wonderful combs, btw.). Woodcross Farm, Foxhole Lane, Creech St. Michael, Taunton, Somerset, TA3 5RA, England. 011-44-1823-442880, jmt1@clara.co.uk

Vezels

Om echt kamgaren te maken gebruik je langere vezels van 10 à 25 cm, maar als je de kamtechniek gebruikt om vezels te mengen met minikammen kun je ook werken met kortere vezels (5-10 cm). Voor de mengtechnieken kun je allerlei soorten vezels gebruiken, al is mijn ervaring dat een goede vermenging niet succesvol is met erg gladde vezels.

Licht vervilte wol kan ook met behulp van de kammen weer spinbaar gemaakt worden.

De wol moet schoon zijn. Als wol erg statisch tijdens het kammen wordt kun je het beste de vezels met water bestuiven (je kunt ook een fifty-fifty-mengsel olijfolie - water gebruiken).

Diz

De diz wordt gebruikt om van een lont van de kammen te halen. Er is een hele fraaie diz te koop bij Majacraft, maar een grote knoop (met gaatjes) voldoet ook prima. Het gaatje moet een diameter hebben van 1,5 tot 5 mm en heel glad zijn afgewerkt. Voor het gebruik bij de minikammen adviseer ik een een gaatje van maximaal 2 mm.

DizWerken met een diz

Kammen

Om vezels echt voor te bereiden voor het spinnen van kamgaren worden het proces van kammen ' lont trekken' lont verdelen in vezellange stukken

Positie van de wolkammen

  • De ene kam wordt met lijmklemmen gefixeerd op de tafel of met de tanden omhoog gehouden in de linker hand. Dit noem ik de 'passieve kam'.
  • Plaats vezels op de 'passieve kam' waarbij de snijkant van de wol aan de kant van het handvat komt en max 2 cm oversteekt. Hoe langer de tanden zijn (en hoe zwaarder de uitvoering van de kammen is) hoe meer wol je in een keer kunt verwerken. Begin met 1 cm dik pakket vezels op de linker kam te plaatsen
  • De positie van de tweede kam de 'actieve kam', is haaks op de linker kam
  • Beweeg de 'actieve kam' haaks op de passieve kam van voor naar achteren. Begin bij het uiteinde van de vezels . Haal ruim door, zodat vezels niet 'dubbelklappen'.
  • Zorg dat de vezels niet van een van de kammen schieten, door de actieve kam met de tanden iets naar beneden richten
  • Ga hiermee door tot alle (= zo veel mogelijk) wol overgebracht is naar de actieve kam
  • De wol moet nu weer overgebracht worden op de passieve kam, dit doe je door de actieve kam van boven naar beneden te bewegen en daarbij de wol te laten pakken door de passieve kam (begin ook weer aan het uiteinde van de vezels).
  • Ga door met het kammen tot de vezels voldoende zijn uitgekamd en/of de kleuren zijn vermengd.

Lont trekken met de 'Diz'

  • Fixeer de passieve kam aan tafel (bij de Louet -minikammen kun je ze ook met de haak aan een centuur haken)
  • Haal met een klein haaknaaldje een paar vezels door het gaatje van de diz.
  • Duim en wijsvinger van de hand waarmee je trekt zijn vlak bij het gaatje van de diz en je trekt voorzichtig het lont wat uit maximaal 2/3 van de vezellengte.
  • Schuif de diz over het getrokken lont naar de kam toe.
  • Herhaal het trekken-en-schuiven tot alle vezels van de passieve kam op zijn.

En nu...

  • Wat overblijft op de kammen is 'afval'
  • Het lont kans vervolgens los worden opgewonden (bijvoorbeeld met een 'nøstepinde'
  • Als het resultaat nog niet voldoende is kan het kammen opnieuw gestart worden. Verdeel het lont weer in stukken ter lengte van de oorspronkelijke vezels en plaats deze de schone kammen.

Kleuren mengen met de Diz

Ook zonder te kammen kun je de diz gebruiken om kleur te mengen. Over deze methode heeft Deb Menz in haar boek Spinning in Color, maar ook in een uitgave van Spin-Off is dit beschreven

  • Zet een kam - dit kan een engelse kam, een minikam, een hondenkam, een 'hackle' zijn- vast aan tafel met klemmen
  • Stapel verschillende kleuren merino lont naast elkaar en op elkaar op de kam
  • Haal wat vezels van af de linker kant door het gaatje van de diz en trek nu lont opdezelfde manier als bovenstaand beschreven
  • Afhankelijk van de mate van vermenging die je wenst te bereiken kun je dit enkele malen herhalen.

Lont opwinden op een Nøstepinde

Werken met een nostepinde

Dit simpele instrument is 'uitgevonden' in Scandinavië. Je kunt verschillende spellingen tegenkomen: nøstepinde , nystepinne and nostepinne Door het lont op een zogenaamde nøstepinde te winden ontstaat een los opgewonden bolletje waarvanuit het midden het lont getrokken kan worden.

Je kunt hele dure nøstepinde kopen, maar ze zijn ook heel eenvoudig zelf te maken. Een opgerolde vel papier voldoet al, maar duurzamer is een stuk rondhoud met een diameter van 2 cm dat goed glad geschuurd en gelakt is. Een nøstepinde-bolletje gewonden van enkeldraads gesponnen wol kun je ook gebruiken om dit te twijnen. Je twijnt dan de draad uit het midden samen met de draad van de buitenkant.

  • Houd de nøstepinde in de linker hand.
  • Zet het begin van het lont of de draad vast aan het begin van de pin.
  • Draai enkele slagen om het midden van de pin.
  • Ga steeds diagonal van de linker naar de rechter kant en zorg dat de nøstepinde daarbij steeds iets draait zodat de kruising steeds op een andere plaats komt te liggen.

Bronnen

  • Peter Teal: Hand Woolcombing and Spinning, a guide to Worsteds from the spinning Wheel (Blandford Press, 1976)
  • H.Ling Roth: Bankfield Museum Notes no.6 'Hand Woolcombing' (ca. 1920(?) reprint Ruth Bean, 1978)
  • Deb Menz: Color in Spinning (Interweave Press, 1998)
  • Miriam Meertens : Het Spinboek (Cantecleer, 1980) p. 63 : beschrijving zelfbouwen wolkammen, pag. 143 het kammen met engelse kammen
  • Henriette Beukers: Kamgaren, zelf wol kammen om mee te spinnen en de mogelijkheid van het kleurmengen (Handwerken Zonder grenzen1988/3 p. 45)
  • Louet handleiding minikammen
  • Paula Shull: Worsted Yarns, The Classic Way (Spin.Off Fall 1993)
  • Tools for spinning geeft links naar diverse leveranciers van wolkammen
  • Majacraft heeft een handleiding wolkammen en werken met de diz
  • http://www.hatchtown.com/nostdir.html
  • http://www.thewoolery.com/images/nostepinneart/nostepinneinstruction.html
  • Rita Buchanan: A closer look : the ins and outs of centerpull balls (Spin-Off winter 2000)